บทความนี้เปิดเผยเนื้อหาสำคัญของภาพยนตร์ แนะนำให้อ่านหลังจากชมจบแล้ว
ระหว่าง “อัตวิสัย” กับ “ภววิสัย” ในงานกำกับอนิเมะ
เวลาพูดคุยกับผู้กำกับอนิเมะญี่ปุ่น คำที่มักผุดขึ้นมาเสมอคือ “มุมมองอัตวิสัย (主観的)” กับ “มุมมองภววิสัย (客観的)” ซึ่งเป็นกรอบคิดที่ผู้กำกับ อิซาโอะ ทาคาฮาตะ ปลูกฝังไว้ในวงการ ทั้งสองแนวทางนี้ถูกควบคุมผ่านการจัดวางกล้องอย่างเป็นรูปธรรม โดยทาคาฮาตะมักเลือกใช้กล้องแบบ “ภววิสัย” ในหลายฉากของผลงานตัวเอง
ภาพยนตร์ 「我々は宇宙人」 (เราคือมนุษย์ต่างดาว) สืบทอดปัญหาสำนึกนี้ไว้อย่างชัดเจน และเดินหน้าระหว่างสองขั้วนั้นอย่างชำนาญ โดยมีเครื่องมือสำคัญคือ “มุมกล้องแนวดิ่งตรง (真俯瞰)” ที่แทรกอยู่ตลอดทั้งเรื่อง
เรื่องราวของสองเพื่อน ข้ามกาลเวลาสามสิบปี
เรื่องราวตั้งอยู่ในยุคเฮเซ ณ เมืองชานเมืองแห่งหนึ่ง สึบาสะ นักเรียนชั้นประถมสามเป็นเด็กที่แนะนำตัวว่าอยากเป็นนักฟุตบอล ทั้งที่ในใจไม่ได้อยากเป็นเลย เพียงเพราะทำตามกระแสเพื่อน เขาไม่ค่อยชอบตัวเองที่ธรรมดาเช่นนั้น จนกระทั่งได้พบกับ อาคิทาโร่ เพื่อนร่วมชั้นที่รู้เรื่องราวมากมายและพูดถึงสิ่งรอบข้างได้อย่างน่าสนใจ ทั้งสองกลายเป็นคู่หู แต่เหตุการณ์หนึ่งก็ทำให้รอยร้าวเกิดขึ้น และภาพยนตร์พาเราติดตามความสัมพันธ์ของพวกเขาตลอดระยะเวลากว่าสามสิบปี
กล้องที่เข้าหาและกล้องที่ถอยออก
ในช่วงต้น ภาพยนตร์เล่าเรื่องจากมุมมองของสึบาสะ กล้องวางอยู่ใกล้ระดับสายตาเด็ก บันทึกทุกการเคลื่อนไหวผ่านเทคนิค โรโตสโคป ที่ให้ความรู้สึกดิบและมีชีวิต ประกอบกับรายละเอียดของยุคกลางเฮเซ ไม่ว่าจะเป็นข้าวของเครื่องใช้หรือบรรยากาศโรงเรียนเก่า ล้วนเปิดประตูความทรงจำของผู้ชม ทำให้เราซ้อนทับวัยเด็กของตัวเองเข้ากับโลกของสึบาสะโดยไม่รู้ตัว
แต่ท่ามกลางการเล่าเรื่องแบบ “อัตวิสัย” นั้น ภาพยนตร์แทรก มุมกล้องแนวดิ่งตรง ที่มองลงมาจากเบื้องบนอย่างห่างไกลเข้ามาเป็นระยะ ๆ ซึ่งดึงผู้ชมออกจากอารมณ์ร่วมอย่างจงใจ
ตัวอย่างที่ชัดเจนคือฉากที่สึบาสะสารภาพความในใจกับเพื่อนหญิงชื่อ โคนัตสึ ขณะทั้งสองโผล่หน้าออกมาจากหน้าต่างห้องน้ำชายหญิงในเวลาทำความสะอาด กล้องมองลงมาจากเบื้องบน เห็นเพียงหัวกลมดำสองหัวโผล่พ้นกำแพงสีขาว ภาพนั้นน่าสนใจในเชิงภาพ แต่ก็สร้างระยะห่างทางอารมณ์ไปพร้อมกัน
ฉากที่สึบาสะพับดาวกระจายจากกระดาษแล้วปล่อยลงแม่น้ำ ก่อนยืนรอบนสะพาน ก็ถูกถ่ายด้วยมุมเดียวกัน และมุมนี้จะถูกนำมาใช้ซ้ำในฉากที่ทั้งสองพบกันอีกครั้งในวัยผู้ใหญ่ ณ ทางแยกต่างระดับ สร้างความสอดคล้องทางภาพที่ก้องสะท้อนกัน
สายตาของมด และสายตาจากฟ้า
ในช่วงต้นเรื่อง มีคัตหนึ่งที่ถ่ายลูกอมที่ตกอยู่บนพื้นถนนกับแถวมดที่เดินผ่านมาใกล้ ๆ ด้วยมุมแนวดิ่ง ภาพนั้นบอกเป็นนัยว่า เหตุการณ์ต่าง ๆ ในชีวิตมนุษย์ เมื่อมองจากระยะสูงพอ ก็ไม่ต่างอะไรจากมดที่วุ่นวายอยู่กับเรื่องของตัวเอง
สายตาแนวดิ่งนี้ยังปรากฏในฉากสำคัญที่โคนัตสึได้รับบาดเจ็บจากตู้ปลาที่แตก ซึ่งเป็นผลพวงจากการที่สึบาสะโยนงานปั้นดินเหนียวของอาคิทาโร่ลงมาจากบันได ด้วยความหงุดหนิดที่สะสมมา อุบัติเหตุนั้นกลับถูกโยนความผิดให้อาคิทาโร่ และสึบาสะก็นิ่งเงียบ แต่มีคนหนึ่งที่เห็นเหตุการณ์ทั้งหมดคือ บาตาฮาระ เพื่อนร่วมชั้นที่อยู่ห่างจากวงสังคมของชั้นเรียน เขาอยู่บนชั้นบนสุดของบันได ซึ่งก็คือตำแหน่ง “ภววิสัย” ที่ห่างจากทุกฝ่าย
การถอยออกเพื่อสัมผัส “คนอื่น” อย่างแท้จริง
การแทรกมุมกล้องแนวดิ่งในจุดสำคัญเหล่านี้ทำให้ผู้ชมถูกดึงออกจาก “อัตวิสัย” สู่ “ภววิสัย” อยู่เป็นระยะ ผู้ชมหลายคนอาจรู้สึกไม่ชอบสึบาสะในช่วงมัธยมที่แอบอยู่ชายขอบกลุ่มรังแก และอาจรู้สึกสงสารอาคิทาโร่ที่โดดเดี่ยว แต่ก็ยอมรับวิถีชีวิตที่ปล่อยปละของเขาไม่ได้ทั้งหมด กระนั้น คนแบบนั้นก็มีอยู่จริงในโลก
ความรู้สึกที่ว่า “ได้เห็นบางอย่างที่ดิบและจริง” หลังชมภาพยนตร์นี้ ไม่ได้มาจากเส้นภาพหรือสีสันเพียงอย่างเดียว แต่มาจากสายตา “ภววิสัย” นี้เองที่ทำให้เรา “สัมผัสคนอื่น” ได้อย่างแท้จริง
คาทาร์ซิสในฉากสุดท้าย
ในวัยผู้ใหญ่ สึบาสะกับอาคิทาโร่พบกันอีกครั้งที่ทางแยกต่างระดับ ทั้งสองเผชิญหน้ากัน ขณะที่คนผ่านไปมาต่างก็ไม่แยแส เพราะสำหรับคนแปลกหน้า เรื่องราวสำคัญของชีวิตทั้งสองก็ไม่ต่างจากเรื่องไม่เป็นเรื่อง แต่ผู้ชมรู้ดีว่ามันสำคัญแค่ไหน
หลังจากการเผชิญหน้าสิ้นสุดลง ก่อนถึงฉากสุดท้าย ภาพยนตร์ตัดไปยังภาพสแนปช็อตของเมือง ลูกบอลที่ใครทำหล่น ผู้คนที่เดินผ่านไปมาตามมุมถนน ภาพเหล่านั้นดูธรรมดา แต่ผู้ชมที่ผ่านการดูมาทั้งเรื่องจะรู้สึกได้ว่าเบื้องหลังภาพ “ภววิสัย” เหล่านั้น ล้วนมีชีวิต “อัตวิสัย” ของใครสักคนซ่อนอยู่ นั่นคือแก่นแท้ของคาทาร์ซิสในภาพยนตร์เรื่องนี้
และในฉากสุดท้าย เมื่อรถของทั้งสองวิ่งมาเคียงกันบนทางด่วนก่อนแยกออกจากกัน กล้องก็ถอยขึ้นสู่มุมแนวดิ่งอีกครั้ง มองลงมาเห็นทางแยกขนาดใหญ่ที่รถเล็ก ๆ หลายคันวิ่งปะปนกันไป ทั้งสองตะโกนบอกลากันแล้วก็แยกทางไปตามเส้นทางของตัวเอง
“ใจสั่น” กับ “ใจหาย” ตามนิยามของทาคาฮาตะ
ทาคาฮาตะเคยอธิบายว่า การกำกับแบบ “อัตวิสัย” ให้ความรู้สึก “ใจสั่น (ドキドキ)” ราวกับหัวใจของผู้ชมเต้นพร้อมกับตัวละคร ส่วนการกำกับแบบ “ภววิสัย” ให้ความรู้สึก “ใจหาย (ハラハラ)” ซึ่งเป็นความกังวลใจที่เกิดจากการมองตัวละครในฐานะ “คนอื่น” แล้วจินตนาการถึงสถานการณ์ของพวกเขาด้วยความเห็นอกเห็นใจแบบรับรู้ (cognitive empathy)
ภาพยนตร์ 「我々は宇宙人」 ใช้ทั้ง “ใจสั่น” และ “ใจหาย” ได้อย่างลงตัว และนั่นคือสิ่งที่ทำให้ผู้ชมได้สัมผัส “ชีวิตของคนอื่น” อย่างมีน้ำหนักและความหมาย
บทวิเคราะห์โดย ริวตะ ฟุจิตสึ นักวิจารณ์อนิเมะ เกิดปี ค.ศ. 1968 จังหวัดชิซูโอกะ ผู้เขียนหนังสือด้านอนิเมะหลายเล่ม และดำเนินรายการสด “Anime no Mon Channel” ทุกวันศุกร์แรกของเดือน
ที่มา: aniani

